Porady starej wyjadaczki dla młodych tłumaczy 20

Since, for and the Present Perfect  continued

Dzisiaj podajemy kolejne przykłady tłumaczeń z polskiego na angielski, w których ze względu na since powinien się pojawić Present Perfect, lub na odwrót –  wystąpienie Present Perfect wymusza pojawienie się since:  

Polskie zdanie brzmiało:

Od 24 września możemy oglądać pierwsze w Polsce, unikatowe w skali światowej podziemne muzeum.

Zostało „przetłumaczone słowo w słowo” (czyli także z innymi błędami, o których była mowa w poprzednich wpisach) w taki sposób:

*Since 24 September we can visit the first in Poland and unique in a world scale the underground museum.

Poprawiamy:

Since 24 September we have been able to visit Poland’s first underground museum, a place which is unique on a world scale.

Inna osoba tłumacząca powyższe zdanie inaczej odczytała relacje czasowe zawarte w polskim opisie (kontekst był na tyle ogólny, ze nie wykluczył takiej interpretacji) i napisała:

 *Since 24th September we will be able to see underground museum – for the first time in Poland and unique on a global scale.

Poprawiamy:

As of  24th September we will be able to see the first underground museum in Poland – with an exhibition which is unique on a global scale.

Lub:

Starting from / From  24th September we will be able to see the first underground museum in Poland – with an exhibition which is unique on a global scale.

Zmiana czasu na przyszły warunkuje też zmianę przyimka z since na from, względnie na as of lub starting from .

Następny przykład – polskie  zdanie:

Wyspa odkryta została w 1492 roku przez Krzysztofa Kolumba.  Nazwano  ją Hispaniola. Pod władaniem Hiszpanii była do 1697 roku, kiedy to mocarne korsarstwo francuskie przejęło nad jej zachodnią częścią kontrolę i zarazem jurysdykcję. Wówczas to zaczęto dla zachodniej Hispanioli używać nazwy Santo Domingo. W Polsce nazwa „Hispaniola” funkcjonowała w toponimice geograficznej do połowy XIX wieku, od kiedy zaczęto nazywać ją Haiti.

Mamy tu narrację składającą się z chronologicznego ciągu wydarzeń historycznych.  Poniżej podana wersja, sporządzona  przez Polaka, wykazuje typowe dla Polaków problemy, i to nie tylko z następstwem czasów. Dla wygodniejszej orientacji podświetliłam czasowniki oraz przyimki i wyrażenia odnoszące się do relacji czasowych (kiedy?):

*The island was discovered by Christopher Columbus in 1492. It was called Hispaniola. Spaniards had reigned over the island till 1697 when the mighty French kingdom took control and jurisdiction over its western part which was  since then called Santo Domingo. In Poland, it was referred to as Hispaniola in geographical toponymy until the first half of the 19th century when it was named Haiti.

Pomóżmy mu:

The island was discovered by Christopher Columbus in 1492, when it was called Hispaniola. Spaniards ruled the island till 1697, when powerful French pirates took control and jurisdiction over its western part, which at that time/then   had its name changed to Santo Domingo. In Poland it was referred to as Hispaniola in geography until the first half of the 19th century, when it was re-named Haiti.

Inna wersja:

The island was discovered by Christopher Columbus in 1492 and named Hispaniola. It was under Spanish rule until 1697, when a powerful group of French pirates seized control and jurisdiction of its western part, henceforward known as Santo Domingo. In the Polish nomenclature for geographical place-names it was referred to as Hispaniola until the first half of the 19^th century, but since then has been called Haiti. 

Następny przykład – polskie  zdanie:

Wystawa Vivat Beniowski! – nasz wspólny bohater  została zorganizowana z okazji 10-lecia powstania Konsulatu Generalnego Republiki Słowackiej w Krakowie.  Jest to czwarta w ciągu tej dekady organizowana wspólnie przez Konsulat oraz Bibliotekę Jagiellońską ekspozycja.

Z kontekstu wynika, że mamy do czynienia z dziennikarską relacją dotyczącą bieżących wydarzeń, czyli wiemy, że chodzi o ostatnie dziesięciolecie. Jednak Polak tłumaczący ten tekst nie poradził sobie:

*The exhibition entitled Vivat Beniowski! – nasz wspólny bohater (our common hero) was organised to commemorate the 10th anniversary of founding Consulate General of Slovakia in Kraków. Since that time, it is the fourth exhibition organised jointly by the Consulate and Jagiellonian Library.

Poprawmy wszystkie błędy:

The exhibition entitled Vivat Beniowski! – nasz wspólny bohater (Vivat Beniowski, Our Mutual Hero) has been organised to commemorate the 10th anniversary of the foundation of the Consulate General of Slovakia in Kraków. It is the fourth exhibition to be organised jointly by the Consulate and Jagiellonian Library in the ten years/in the decade.

Wreszcie mamy taki oto tekst polski:

Tak rozumiane przenikanie się kultury i natury powoduje, że pozostają one w dwustronnej relacji. To właśnie tak pojęta współzależność, wzajemne oddziaływania ich obu stanowią przedmiot badań historii środowiskowej (environmental history), określanej niekiedy mianem ekohistorii. Głównym celem badań tej stosunkowo młodej, ale, jak się za chwilę okaże, niezupełnie nowej na gruncie europejskim – subdyscypliny  historycznej jest pogłębienie zrozumienia zakresu wpływów środowiska naturalnego, jakim poddawany był człowiek od czasów najdawniejszych, oraz stopnia, w jaki on sam kształtował i wpływał na otaczające go środowisko, generując rozmaite tego następstwa.  

Mamy trzy różne próby przekładu tego co prawda niełatwego tekstu, które po kolei będziemy omawiać i „leczyć”. Podświetlam tylko kluczowe elementy, nad którymi się skupi nasza uwaga.

Pierwsza wersja:

*If culture and nature intermingle, it means that they remain in a mutual connection. This  interdependence, mutual influence of the two is encompassed as a subject of environmental history research, sometimes called eco history.  The main goal of this historical subdiscpline, relatively young, but, as we will see soon, not entirely new in Europe, is to widen our understanding of how natural environment influences man since the dawn of humanity, and the degree of how he himself shaped and influenced the surrounding environment, leading to various results.

Od razu zwraca uwagę niekompatybilność since i Present Simple. Poprawiamy na:

If culture and nature intermingle, it means that they are mutually interdependent. This  interdependence, their mutual influence, is the subject of environmental history research, sometimes called eco-history.  The main goal of this historical sub-discipline, relatively young, but, as we will soon see, not entirely new in Europe, is to widen our understanding of how the natural environment has been influencing man since the dawn of human history, and the degree to which  he himself has shaped and influenced his environment, leading to various results.

W drugim podejściu co prawda na początku mamy since z Present Perfect, ale potem coś się „rozsypało”:

* The penetration of culture and nature understood in this way makes them remain in bilateral relation. This interdependence, mutual interaction of the two is the subject of environmental history, sometimes referred to as ecohistory. The main objective of this relatively young, but, as it turns out in a moment, not quite new in Europe – historical sub-discipline is to deepen the understanding of the scope of influence of the environment, to which humans have been exposed since ancient times, and of the extent to which they shaped and influenced the surrounding environment themselves, generating a variety of consequences.

Poprawiamy:

The penetration of culture and nature understood in this way puts them in a bilateral relation. This interdependence, their mutual interaction, is the subject of environmental history, sometimes referred to as ecohistory. The main objective of this relatively young sub-discipline of history, which, as we shall soon see, is not quite so new in Europe – is to further our understanding of the scope of the influence of the environment to which humans have been exposed since ancient times, and of the extent to which they have been shaping and influencing their environment themselves, generating a variety of consequences.

Wreszcie trzeci młody rycerz translacji tak oto kruszył kopię:

* The way nature and culture are intermingled causes their relation to remain two-sided. This correlation and interaction is the main subject of research of environmental history, which is sometimes called eco-history. The main goal of this, relatively young, but not entirely new in Europe, sub-discipline of history is the enhancement of understanding of the way the environment influenced human throughout our history and the level at which we shaped and influenced the environment, which produced various effects.

Ten tłumacz nie skorzystał z since, ale sam kontekst domaga się czasu Present Perfect, a nawet Present Perfect Continuous, więc mu pomóżmy:

The way nature and culture are intermingled makes their relation bilateral. This correlation and interaction is the main subject of research in environmental history, which is sometimes called eco-history. The main goal of this sub-discipline of history which is relatively young  but (as it turns out) not entirely new in Europe, is to enhance our understanding of the way the environment has been influencing humankind  throughout our history and the degree to which  we have been shaping and influencing  our environment, which has produced various effects.

Porady starej wyjadaczki dla młodych tłumaczy 19

Since, for and the Present Perfect

Przechodzimy do kolejnego zespołu trudności dla Polaków w tłumaczeniu na język angielski – problematyki czasów. I tu chyba najtrudniejszym problemem jest zrozumienie i opanowanie czasu Present Perfect (I have been) – rozróżnienie między tym czasem i jego zastosowaniem a Simple Past (I was). Krótko mówiąc – podczas gdy Simple Past (I was) odnosi się do wydarzeń  w przeszłości, wydarzeń, które się skończyły (czyli odpowiada polskiemu czasowi przeszłemu) – czas Present Perfect wcale nie musi określać czynności, które się odbyły i zakończyły w czasie przeszłym. Jak sama nazwa wskazuje, czas ten odnosi się do stanu obecnego, do tego, co teraz się jeszcze dzieje lub ma skutki, chociaż zaczęło się w przeszłości ale wciąż jeszcze trwa. Wobec tego zdania z Present Perfect często odpowiadają polskim zdaniom z czasownikiem w czasie teraźniejszym:  

I have been living here since last year. = Mieszkam tu od zeszłego roku.

They have been married for five years. = Są małżeństwem od pięciu lat.

Ale:

They were married for five years. =  Byli małżeństwem przez pięć lat       [ale już nie są].

I lived there from January to July last year.  =  Mieszkałam tam od stycznia do lipca zeszłego roku

      [ale już nie mieszkam]

I lived there between January and July last year.  =  Mieszkałam tam między styczniem a lipcem

         zeszłego roku  [ale już nie mieszkam].

Niby takie proste, jednak próba tłumaczenia tekstu polskiego na angielski nieraz ukazuje, że zasada ta nie trafia do podświadomości polskiego użytkownika. Oto kilka przykładów:

*One must not forget about the Catholic philosopher Gabriel Marcel who tracked the mystery of Evil in The Metaphysical Journal since 1925.  

Polskie zdanie brzmiało:

Nie należy też zapominać filozofa katolickiego Gabriela Marcela, od roku 1925 tropiącego tajemnicę Zła w swoim Dzienniku metafizycznym.

Poprawiamy:

One must not forget about the Catholic philosopher Gabriel Marcel who has been tracking  the mystery of Evil in his metaphysical journal since 1925.

Powyższe  zdanie znaczy, że czynność ta (tropienie zła) jest wciąż wykonywana przez Gabriela Marcela. Gdybyśmy chcieli powiedzieć, że Marcel zajmował się tropieniem Zła od  roku 1925 do jakiegoś czasu (a polskie zdanie nieosadzone w kontekście taką interpretację dopuszcza), musielibyśmy napisać:

One must not forget about the Catholic philosopher Gabriel Marcel who was tracking  the mystery of Evil in his metaphysical journal from 1925 on.

Zauważmy, że wraz ze zmianą czasu zmienił się tez przyimek (pronoun), z since dla czasu Present Perfect na from (z Simple Past). Możemy przyjąć, że pojawienie się since w znaczeniu temporalnym (od kiedy…/ od czasu gdy…) niemal automatycznie pociąga za sobą wystąpienie czasu Present Perfect  i najprawdopodobniej odpowiadać będzie polskiemu zdaniu z czasem teraźniejszym.  Oto kolejny przykład:

*This idea has been transferred from Europe to America and, since then, an apple is usually regarded as the fruit of Paradise.

Tu mamy cały splot błędów z czasownikami, ponieważ polskie zdanie w kontekście brzmi:

Do pięknego, czerwonego jabłuszka przekonują nas  przedstawiający raj średniowieczni i renesansowi artyści. Z  Europy pogląd ten przeniósł się do Ameryki i odtąd rajski owoc – to zazwyczaj jabłko.

Nietrudno się zgodzić, uwzględniając powyższe uwagi, że drugi czasownik w analizowanym zdaniu powinien być w Present Perfect, nie zaś w Simple Present. Natomiast można się zastanawiać, czy słusznie przetłumaczono pierwszy czasownik jako has been transferred a nie was transferred. Odpowiedź brzmi: to zależy, co chcemy powiedzieć przez wyrażenie przeniósł się, a raczej – z czyjego punktu widzenia: zwykłych historyków, czy  historyków (i miłośników) sztuki, dla których malarze średniowieczni i renesansowi razem z swymi dziełami są „wiecznie żywi”, czyli wciąż żywo oddziałują   na naszą świadomość kulturową? Bo jeśli opowiadamy się za tą drugą interpretacją – wówczas wersja z has been transferred będzie zupełnie poprawna. Wobec czego mamy dwa różne zdania (różne pod względem sensu:

This idea was transferred from Europe to America,  and ever since the Fruit of Paradise has usually been regarded to have been an apple. (wersja dla zwykłych historyków)

This idea has been transferred from Europe to America, and ever since the Fruit of Paradise has usually been regarded to have been an apple. (wersja dla miłośników sztuki średniowiecza i renesansu, zwłaszcza jej amerykańskich amatorów)

Porady starej wyjadaczki dla młodych tłumaczy 18

Również, też, także, w dodatku

Wśród kłopotów z szykiem zdania angielskiego, jakich doświadczają polscy użytkownicy tego języka zdarzają się także problemy z umiejscowieniem także. Pozornie nie ma z tym większych trudności: oto przykłady  poprawnych zdań w tekstach przekładanych z języka polskiego:

Jan Matejko, tworząc wielkie kompozycje malarskie, wykonywał także studia kostiumu, draperii i rzemiosła artystycznego. Kolekcjonował też cenne przedmioty oraz  zabytkowe sprzęty, jak również dawne ubiory i tkaniny z jedwabiu, atłasu, adamaszku czy aksamitu oraz ciężkie materiały przetykane złotem,  przywożone z Włoch…

Jan Matejko not only created his great painting compositions but also studied the design of costumes, draperies and craftwork. He was also collecting  valuable items and antique equipment, as well as clothes from bygone times and fabrics made of silk, satin, damask or velvet, and heavy fabrics interlaced with gold and brought from Italy…

To tutaj zwiedzający poznają swojego przewodnika, który podczas wędrówki opowie im o historii i tajemnicach Kopalni. O rządzących nią siłach przyrody…

This is where visitors meet their guide who will tell them something about the history and the secrets of the Salt Mine during the sightseeing. He will also refer to the forces of nature ruling the Salt Mine.

Pozna także inną stronę Kopalni.

You will also get to know the other side of the Salt Mine.

Z wyborem pozycji też, także, również, w dodatku, tłumaczonych na also, as well, too, in addition, zwykle nie ma problemu dopóki miejsce ich w zdaniu angielskim odpowiada pozycji w polskim zdaniu wyjściowym. Niestety, nie zawsze tak bywa. Oto przykłady oraz ich poprawki:

Zebranych powitał marszałek Sejmu Bronisław Komorowski, który powiedział, że rekonstrukcja jest częścią obchodów 70. rocznicy wybuchu drugiej wojny światowej. – Obchodzimy tę rocznicę tak, aby zdać sobie sprawę także z obecnej sytuacji Polski – powiedział marszałek.

*The assembled company was greeted by Bronisław Komorowski, the Speaker of the Sejm, who stated that the re-enactment is a part of the commemoration of the 70th anniversary of the outbreak of the Second World War. ‘We are celebrating this anniversary in such a manner that will let us comprehend also the present situation of Poland,’ he said.

Poprawiamy:

The assembled company was greeted by Bronisław Komorowski, the Speaker of the Sejm, who stated that the re-enactment is a part of the commemoration of the 70th anniversary of the outbreak of the Second World War. ‘We are celebrating this anniversary in a manner that will also let us comprehend the present situation of Poland,’ he said.

Lub:

The assembled company was greeted by Bronisław Komorowski, the Speaker of the Sejm, who stated that the re-enactment is a part of the commemoration of the 70th anniversary of the outbreak of the Second World War. ‘We are celebrating this anniversary in a manner that will let us comprehend the present situation of Poland, too,’ he said.

Następny przykład:

Wisła stanowiła też naturalny punkt obrony – w 1920 roku ostatni i najistotniejszy. Cud nad Wisłą – jedna z najważniejszych bitew w dziejach Europy – tu się właśnie rozgrywała.

* Vistula constituted also an important defense point – the last and the most significant one in 1920. The Miracle at the Vistula – one of the critical battles in the history of Europe – took place here.

Poprawiamy:

The Vistula also constituted an important natural defense point – most recently and significantly in 1920. The Miracle of the Vistula, one of the critical battles in the history of Europe, was played out here.

I kolejny przykład:

Kolekcjonował też cenne przedmioty oraz  zabytkowe sprzęty, jak również dawne ubiory i tkaniny z jedwabiu, atłasu, adamaszku czy aksamitu oraz ciężkie materiały przetykane złotem,  przywożone z Włoch.

* He was, as well, collecting valuable objects and also antique appliances, ancient attires and silk, satin, damask or velvet cloth as well as heavy materials with gold, brought from Italy – often assigned for liturgical vestments.

Zauważmy, że jest to samo zdanie cytowane powyżej, w którym użycie also w tej pozycji jest poprawne. Natomiast jeśli wybieramy as well, musi ono powędrować na dalsze miejsce w zdaniu:

He was collecting valuable objects  as well, and also antique appliances, ancient attires and silk, satin, damask or velvet cloth as well as heavy materials with gold thread, brought from Italy – often assigned for liturgical vestments.

Podobnie umiejscowimy too:

He was collecting valuable objects  too, alongside antique appliances, ancient attires and silk, satin, damask or velvet cloth as well as heavy materials with gold thread, brought from Italy – often assigned for liturgical vestments.

Można stworzyć wersję tego zdania z inwersją:

Not only was he collecting valuable objects, but also antique appliances, ancient attires and silk, satin, damask or velvet cloth as well as heavy materials with gold thread, brought from Italy – often assigned for liturgical vestments.

I kolejny przykład:

Również w 1882 r. uruchomiono pierwszą w Krakowie wąskotorową linię tramwaju konnego, a jej trasa wiodła przez Rynek Główny.

* The first narrow-gauge horse-drawn tram line, the route of which went through the Main Market Square, was opened also in 1882.

Możemy zachować also w pozycji inicjalnej, ale raczej nie bezpośrednio przy dacie:

Also  the first narrow-gauge horse-drawn tram line, the route of which went through the Main Market Square, was opened in 1882.

Ale jeszcze lepsza wersja będzie taka:

The first narrow-gauge horse-drawn tram line, the route of which went through the Main Market Square, was opened in 1882, too.

Dodatkowym problemem może być negacja:

Pomarańcze i cytryny w biblijnych czasach nie były jeszcze dobrze w Ziemi Świętej zadomowione. Niekoniecznie też spełniały kryteria  rajskich owoców.

* Oranges and lemons weren’t popular in the Holy Land in biblical times. They also didn’t necessarily  have the characteristics of heavenly fruit.

Już lepiej byłoby:

Oranges and lemons weren’t popular in the Holy Land in biblical times. Also they didn’t necessarily  have the characteristics of heavenly fruit.

Ale jeszcze lepiej – sięgając do przykładów zdań z inwersja z jednego z poprzednich wpisów, zróbmy tak:

Oranges and lemons weren’t popular in the Holy Land in biblical times. Neither did they necessarily  have the characteristics of heavenly fruit.

Lub:

Oranges and lemons weren’t popular in the Holy Land in biblical times. Nor did they necessarily  have the characteristics of heavenly fruit.

I wreszcie postąpmy w podobny sposób z ostatnim przykładem na dzisiaj:

Czterdziestoletnie życie Maurycego Beniowskiego obfitowało w niezwykłe wydarzenia i przygody, a jednocześnie tak obrosło legendami, że po dziś dzień trudno zdecydowanie udowodnić, co było prawdą historyczną, a co fikcyjną opowieścią. Ta wystawa również nie daje odpowiedzi na pytanie, gdzie przebiega granica między prawdą a fikcją.

Mamy tu dwie ulęgałki do poprawy:

* The forty years of Maurice Benyowsky’s life were full of amazing events and adventures, and at the same time so many legends concerning him have arisen that it is still hard to prove what is true and what is a fictional story. This exhibition also does not answer the question, where the border between fact and fiction lays.

Poprawiamy:

The forty years of Maurice Benyowsky’s life were full of amazing events and adventures, and at the same time so many legends concerning him have arisen that it is still hard to tell fact from fiction. Where is the border between them?  This exhibition does not answer that question, either.

Oraz:

*40 years long life of Beniowski burst at the seams with great events and adventures and at the same time created so many legends it is still hard to prove what a historical truth is and what carries more of a fantastic story. Nor this exposition gives an answer on where to draw the line between the reality and fiction.

Pomóżmy mu:

Beniowski’s 40 years of  life were packed with great events and adventures and at the same time created so many legends that it is still hard to tell fact from fiction. This exposition won’t give you an answer, either,  as to where to draw the line between the reality and the make-believe.

W latach 70-tych ubiegłego wieku Peter Cook i Dudley Moore występowali w popularnym programie satyrycznym w telewizji BBC – „Not Only But Also”.