Porady starej wyjadaczki dla młodych tłumaczy 25

The treacherous participle –  Imiesłów-zdrajca

Bardzo częstym błędem popełnianym przez polskich użytkowników (tłumaczy?) języka angielskiego na skutek tłumaczenia „słowo-w-słowo”, próby oddania każdego elementu składni polskiego zdania wyjściowego identycznym i (jak się im wydaje) odpowiednim elementem składni w angielskim zdaniu docelowym, bywa niewłaściwe użycie present participle. Do występowania takich błędów przyczynia się także zasadnicza różnica strukturalno-składniowa między językiem polskim, w którym czynnikiem rządzącym znaczeniem jest fleksja, a angielskim – językiem pozycyjnym, w którym szyk zdania determinuje jego znaczenie. Temat jest obszerny, zaczniemy więc od przyjrzenia się kilku przykładom typowych błędów przed przystąpieniem do uogólnień i wyciągania  wniosków.

The subject is broad, so we shall start by looking at a few of the typical errors before going on to generalise and draw conclusions.  

The subject is broad, so we shall start by looking at a few of the typical errors before going on to make generalisations and draw conclusions.  

Powyższe tłumaczenia ostatniego zdania tekstu polskiego są poprawne i do przyjęcia. Mniej poprawne wydaje się trzecie rozwiązanie, na które zapewne „wpadłoby” wielu Polaków:

* The subject is broad, so we shall start by looking at a few of the typical errors before going on to generalising and drawing conclusions.  

Intuicja mówi nam (powinna nam mówić!), że coś jest „nie tak” z tym ostatnim zdaniem. Ale co i dlaczego?

Zaczniemy od absolutnych porażek – prób tłumaczenia, które zupełnie wypaczają sens zdania:

* After releasing, Kocjan became involved in underground resistance. A clandestine printing-house was set up in his gliding workshop.

Z pierwszego zdania dowiedzieliśmy się, że niejaki Kocjan miał udział w ruchu oporu. Ale zanim wstąpił do podziemia, coś… wypuścił względnie uwolnił. Tymczasem polski tekst brzmiał:

* Kocjan po wyjściu na wolność angażował się w działalność konspiracyjną. W jego warsztacie szybowcowym działała podziemna drukarnia.

Do poprawy niefortunnego tłumaczenia nie trzeba wielkich zmian:   

* After being released, Kocjan became involved in the underground resistance. A clandestine printing-house was set up in his gliding workshop.

Lub:

* On his release Kocjan became involved in the underground resistance. A clandestine printing-house was set up in his gliding workshop.

Oto kolejny przykład:

* Among the nursery school teachers there is a myth forbidding the teaching the writing and reading skills. Is it all about the reform’s success?  In 2009, changing in the core curriculum, the educational department get rid of the reading and writing classes from the timetables.

A tak brzmiał polski tekst:

Wśród przedszkolanek utrwalił się mit zakazu nauki pisania i czytania. Chodzi o powodzenie reformy? W 2009 r., zmieniając podstawę programową kształcenia, resort edukacji wymazał z przedszkolnych planów nauczania zajęcia z czytania i pisania.

Poprawiamy:

There is a myth circulating among nursery school teachers that there is a ban on  teaching reading and writing  at the nursery school level. Does it have anything to do with the success of the reform?  In 2009, when the Ministry of National Education introduced changes in the core curriculum, it removed reading and writing classes from the timetables.

Inna wersja poprawki:

A myth has been established among nursery school teachers that they are not allowed to teach reading and writing. Does it have anything to do with the success of the reform? In 2009 the Ministry of National Education introduced changes in the core curriculum, removing  reading and writing from nursery school timetables.

Jeszcze trzecia:

A myth has been disseminated among nursery school staff that  reading and writing must not be taught at the preschool level. Is this connected in any way with ensuring success for the reform? In the changes made in 2009 in the core curriculum the Ministry of National Education removed reading and writing classes from nursery school timetables.

              

Otrzymaliśmy trzy poprawne wersje, o różnych konfiguracjach wyrażeń z present participle (choć prawdę mówiąc, najmniej mnie się podoba ta trzecia wersja, brzmi zanadto kolokwialnie). Wskazuje to na fakt, że angielski imiesłów present participle może pełnić wiele, bardzo różnych ról w zdaniu – nieraz wcale nieodpowiadających polskim formom, z którymi się kojarzą niektórym tłumaczom. Zagadnieniom tym poświęcimy kilka następnych wpisów na tym blogu.

Porady starej wyjadaczki dla młodych tłumaczy 24

Komentarz do tłumaczenia Spaceru po Krakowie

Tekst, który tłumaczyliśmy w poprzednim wpisie wymaga kilka słów w ramach wyjaśnień:

1. Nazwy ulic. Zasada jest taka, że nie tłumaczymy nazw ulic, zwłaszcza w adresach, które przecież pełnią funkcję przede wszystkim informacyjną i mają ułatwiać czytelnikowi w identyfikacji danego obiektu (np. na mapie). Nazwy ulic w miejscowościach polskich  zapisujemy w tekście angielskim w wersji oryginalnej – polskiej – w pierwszym przypadku (mianowniku). Nie tłumaczymy ul. na Street (bo niby dlaczego nie na: Road, Lane, Avenue itd.?) – tak jak pisząc po angielsku o innych krajach w nazwach ulic niemieckich, francuskich, włoskich itd. zostawiamy odpowiednio: Strasse, rue, via itd. W kolejnych wystąpieniach nazwy ulicy można pominąć ul.; wówczas podajemy definite article przed nazwą z odpowiednim przyimkiem, aby odróżnić nazwę ulicy od nazwy miejscowości (miasta, dzielnicy, wsi). Przykłady z tekstu: on plac Matejki, we’ll take the Grodzka, along the Kanonicza. Od tej zasady istnieją nieliczne wyjątki: St. Peter’s Square (plac św. Piotra w Rzymie) , St. Mark’s Square (plac św. Marka w Wenecji). Red Square (plac Czerwony w Moskwie); w Polsce – the Main Market Square of Kraków (Rynek Główny w Krakowie) i może też the Long Market (Długi Rynek w Gdańsku). Zauważmy, że rzeczownik pospolity rynek tłumaczymy jako: market place / market-place / marketplace (nie square, bo przecież nie każdy rynek musi mieć kształt kwadratu…).
2. Nazwy obiektów topograficznych. W większości przypadków tłumaczymy rzeczownik posiłkowy, zostawiając samą nazwę w wersji oryginalnej. Oba człony zapisujemy z dużej litery: Wawel Hill, the Mickiewicz Monument, the Florian Gate. Ale bywają odstępstwa od tej reguły: the Cloth Hall (Sukiennice), the Town Hall Tower (Wieża Ratuszowa). Ciekawym przykładem jest Barbakan. Tutaj mamy wybór: możemy odtworzyć tę nazwę w brzmieniu oryginalnym – the Barbakan; lub w wersji zanglizowanej – the Barbican (osobiście wolę tę pierwszą, jeśli chodzi o obiekt(y) na ziemiach polskich; por. Arcadia (w Grecji) i Arkadia (w Polsce)).
3. Nazwy kościołów katolickich. Są dwa najczęściej używane szablony: imię świętego –patrona w odmianie Saxon Genitive + Church, np.: St. Florian’s Church, St. Mary’s Church, St. Adalbert’s Church (także St. Florian’s Gate – brama św. Floriana); the Church of + imię patrona lub wezwanie, np. the Church of St. Florian, the Church of St. Mary, the Church of St. Adalbert, the Basilica of the Assumption of the Blessed Virgin Mary (Bazylika pod wezwaniem Wniebowzięcia Najświętszej  Marii Panny). Uwaga I: the Church of St.-Mary-in-Arena / St. Mary’s-in-Arena –kościół Matki Bożej na Piasku w Krakowie oraz we Wrocławiu (według łacińskiego schemata dla nazwy tej świątyni: Ecclesia Beatae Mariae Virginis in Arena). II: w przypadku dwóch patronów możemy podać: St. Peter’s and St. Paul’s Church lub The Church of St. Peter and St. Paul. III: ważną cezurę w angielskim nazewnictwie kościelnym odegrała reformacja; inaczej bowiem nazywają się kościoły średniowieczne (przedreformacyjne), inaczej zaś współczesne kościoły katolickie; przykład: St. Mary’s Basilica (Bazylika Mariacka); the Church of Our Lady of Lourdes (Kosciół pod wezwaniem Matki Boskiej z Lourdes – zbudowany w XIX lub XX w.).
4. Nazwa miasta Krakowa. Ogólna zasada w języku angielskim zapisywania nazw miejscowości (miast i wsi), to zapis zgodny z brzmieniem oryginalnym, łącznie z wszystkimi znakami diakrytycznymi. A więc: Łódź, Ćmielów, Żmigród itd. W czasach dzisiejszych nie ma wymówki „braku czcionek…” a opuszczanie diakrytyków utrudni a może nawet uniemożliwi korzystanie np. z alfabetycznego spisu ulic, nazwisk lub miejscowości.  Jest to zasada zalecana przez Unię  Europejską. Od tej reguły są jednak pewne wyjątki, dotyczą pewnych miast historycznych, mających tradycyjnie zanglizowane nazwy: Rome, Cologne, Naples, w Polsce zaś – Warsaw oraz (niekiedy jeszcze spotykane) Cracow. A zatem w tekstach angielskich zobaczymy trzy formy zapisu nazwy miasta Krakowa:  Cracow, Kraków, oraz Krakow. Polecam dwie pierwsze formy, natomiast nie popieram ostatniej, wersji „bez kreski”.   

 The pinnacle on Chartres Cathedral

 A portcullis

Porady starej wyjadaczki dla młodych tłumaczy 23

Jak zauważyliśmy w poprzednim wpisie, niekiedy zdarzają się sytuacje, kiedy zarówno użycie czasu Present Simple, jak i Present Continuous można uznać za poprawne pod względem struktury składniowej. Jednak czasami różnią się pod względem implikacji kontekstowej – inaczej „punktu obserwacji”. Oto przykład, tekst przeznaczony dla turystów zwiedzających Kraków:

Spacer po Krakowie

Proponujemy Państwu nietypową trasę wycieczkową – jest nią spacer po Krakowie tak zwaną Drogą Królewską, dzięki której poznamy najsłynniejsze krakowskie zabytki.

Droga Królewska zaczyna się przy kościele św. Floriana przy placu Matejki, potem prowadzi przez Barbakan, bramę Floriańską, ulicę Floriańską na Rynek Główny. Rynek obejdziemy ruchem przeciwnym do ruchu wskazówek zegara. Następnie zwiedzimy kościół Mariacki, pomnik Mickiewicza i Sukiennice, potem wieżę ratuszową i kościół św. Wojciecha. Z Rynku wejdziemy w ulicę Grodzką, którą dojdziemy aż do Wzgórza Wawelskiego. Będziemy mogli wybrać też spacer ulicą Kanoniczą – równoległą do Grodzkiej, która również doprowadzi nas do Wawelu.

Na początek trochę historii. Stołeczne Królewskie Miasto Kraków to jedno z najstarszych miast Polski, o ponad tysiącletniej historii, wysokich walorach kulturowych i architektonicznych. W przeszłości Kraków odgrywał rolę administracyjnej stolicy państwa i siedziby władców Polski.

[…] Proponowana trasa spaceru pozwoli nam w pełni podziwiać tę perłę urbanistyki.

Droga Królewska zaczyna się w kościele św. Floriana przy Placu Matejki, gdzie Rektor wraz z Senatem Uniwersytetu witali niegdyś nowego króla. Lokalizację tej uniwersyteckiej kolegiaty legenda łączy ze sprowadzeniem relikwii św. Floriana do Polski. Według tradycji w tym miejscu w 1184 roku stanęły woły wiozące szczątki świętego i nie ruszyły dopóty, dopóki nie zdecydowano się postawić tam świątyni dedykowanej temu męczennikowi.

Z kościoła świętego Floriana udajemy się w stronę Barbakanu i resztek dawnych fortyfikacji miejskich.[...]

Z Barbakanu przechodzimy w stronę Bramy Floriańskiej (Bramy św. Floriana), która pochodzi z początku XIV wieku. Liczy od gałki hełmu 34,5 m wysokości. Nad bramą wejściową znajdował się kiedyś orzeł zastąpiony w 1882 r. orłem piastowskim wykonanym przez Zygmunta Langmana według projektu Jana Matejki. Wewnątrz znajduje się klasycystyczny ołtarz z początku XIX w. z późnobarokową kopią cudownego obrazu Matki Boskiej Piaskowej. Od strony miasta widnieje płaskorzeźba z XVIII wieku wyobrażająca św. Floriana. Przy portalu bramnym do dziś zachowały się też prowadnice na kratę.

My jednak ruszamy w drugą stronę. Po minięciu Bramy wkraczamy w obręb Starego Miasta. Do Rynku Głównego prowadzi nas ulica Floriańska, jedna z najważniejszych ulic na Starym Mieście. Biegnie od Bramy Floriańskiej do północno-zachodniego narożnika Rynku Głównego do Bramy Floriańskiej i ma 335 m długości. Nazwa pochodzi od Bramy Floriańskiej, która zamyka od północy perspektywę ulicy i prowadzi w kierunku kościoła św. Floriana. Pomiędzy Bramą Floriańską a ulicą świętego Marka warto zwrócić uwagę na kilka kamienic. Stoimy teraz u wylotu ulicy Floriańskiej na Rynek Główny, największy plac średniowiecznej Europy, zdominowany przez gotycki Kościół Mariacki. Przed sobą mamy Wieżę Hejnałową. Rynek Główny to najważniejsza przestrzeń publiczna tego miasta, miejsce o wyjątkowym znaczeniu historycznym, kulturowym i społecznym.

Nie mamy żadnych wątpliwości, że powyższy tekst jest typowym opisem trasy turystycznej. Jego zadaniem jest ułatwienie gościom nieznającym miasta spaceru po Krakowie. Tylko jakiego spaceru? Bo mamy co najmniej dwie różne możliwości. Pierwsza, to sytuacja aktualnie odbywanego zwiedzania w towarzystwie przewodnika, który objaśnia i komentuje na żywo. A druga – to opis spaceru, który dopiero można odbyć w dowolnej chwili przy pomocy przewodnika drukowanego. W języku angielskim możemy wskazać, z którą z tych okoliczności mamy do czynienia, odpowiednio dobierając czas Simple lub Continuous. Jeśli chcemy  efekt taki uzyskać w polskim tekście, musimy sięgnąć do innych środków, np. wybierając odpowiednie przysłówki, ponieważ  język polski nie dysponuje takim zróżnicowaniem semantycznym, jeśli chodzi o czasy (ma natomiast inne – między czasem dokonanym i niedokonanym, czego z kolei brak w języku angielskim). Przetłumaczymy „Spacer po Krakowie” na dwa sposoby, wyrażając różnicę kontekstu za pomocą odpowiedniej selekcji czasów – Simple lub Continuous:

Najpierw wersja „na bieżąco” z przewodnikiem opisującym trasę na żywo:

A Walk in Kraków

Proponujemy Państwu nietypową trasę wycieczkową – jest nią spacer po Krakowie tak zwaną Drogą Królewską, dzięki której poznamy najsłynniejsze krakowskie zabytki.

Droga Królewska zaczyna się przy kościele św. Floriana przy placu Matejki, potem prowadzi przez Barbakan, bramę Floriańską, ulicę Floriańską na Rynek Główny. Rynek obejdziemy ruchem przeciwnym do ruchu wskazówek zegara. Następnie zwiedzimy kościół Mariacki, pomnik Mickiewicza i Sukiennice, potem wieżę ratuszową i kościół św. Wojciecha. Z Rynku wejdziemy w ulicę Grodzką, którą dojdziemy aż do Wzgórza Wawelskiego. Będziemy mogli wybrać też spacer ulicą Kanoniczą – równoległą do Grodzkiej, która również doprowadzi nas do Wawelu.

We’d like to take you on a special trip around Kraków – a stroll along what’s known as the Royal Way, thanks to which we’ll be seeing Kraków’s most famous sights.

The Royal Way starts near St. Florian’s Church on plac Matejki, then it leads through the Barbakan and St. Florian’s Gate, up ulica Floriańska and into the Market Square. We’ll take an anti-clockwise route round the Market Square. Then we’ll visit St. Mary’s Church, the Mickiewicz Monument, and the Cloth Hall, then the Town Hall Tower and St. Adalbert’s Church. From the Market Square we’ll take the Grodzka, which will bring us up to Wawel Hill. Alternatively we can stroll along the Kanonicza, which runs parallel to the Grodzka and will also take us up to Wawel Hill.

Na razie nasz żywy przewodnik stoi z wycieczkowiczami na początku trasy i zapowiada, co zobaczą po drodze. Nie mamy tu dylematów z wyborem czasów – przeważnie są to Present Simple (opis topografii Krakowa, sytuacja niezależna od tego, kiedy ktoś odbywa spacer) a często też Future  (zapowiedź tego, co będzie się działo podczas spaceru).

Podobną sytuację mamy też w kolejnym fragmencie, przedstawiającym fakty z historii Krakowa. Obok Present Simple występuje Past Simple oraz Future Simple:

Na początek trochę historii. Stołeczne Królewskie Miasto Kraków to jedno z najstarszych miast Polski, o ponad tysiącletniej historii, wysokich walorach kulturowych i architektonicznych. W przeszłości Kraków odgrywał rolę administracyjnej stolicy państwa i siedziby władców Polski.

[…] Proponowana trasa spaceru pozwoli nam w pełni podziwiać tę perłę urbanistyki.

Droga Królewska zaczyna się w kościele św. Floriana przy Placu Matejki, gdzie Rektor wraz z Senatem Uniwersytetu witali niegdyś nowego króla. Lokalizację tej uniwersyteckiej kolegiaty legenda łączy ze sprowadzeniem relikwii św. Floriana do Polski. Według tradycji w tym miejscu w 1184 roku stanęły woły wiozące szczątki świętego i nie ruszyły dopóty, dopóki nie zdecydowano się postawić tam świątyni dedykowanej temu męczennikowi.

Let’s start with some history. The Royal City of Kraków is one of the oldest cities in Poland, with a history of over a thousand years. It is full of splendid monuments of culture and architecture. In the past Kraków used to be Poland’s administrative capital and the chief residence of its kings and princes.  

. . . Our route will give you the opportunity to admire all the features of this gem of urban planning.

The Royal Way begins at St. Florian’s Church on plac Matejki, where the Rector and Senate of the University used to welcome the new King on his arrival in Kraków. A legend says the location of this university collegiate church is associated with the bringing of the relics of St. Florian to Poland in 1184. According to the tradition the oxen pulling the cart with the Saint’s relics stopped and would not go any further until a decision was made to build the church dedicated to the martyr on the spot.

Do tego miejsca w tekście wersja w przewodnikiem w postaci książki niewiele się musi różnić pod względem czasów. Zapewne bardziej naturalną formą byłaby zmiana z we  na you w całym tekście, oraz czasu Continuous w pierwszym zdaniu, jako jedyna różnica pod względem czasów:

We’d like to take you on a special trip around Kraków – a stroll along what’s known as the Royal Way, thanks to which you will see Kraków’s most famous sights.

Dopiero przy następnym fragmencie pojawia się problem wyboru miedzy Simple a Continuous. Najpierw przetłumaczymy ten fragment dla przewodnika komentującego trasę na żywo, a potem do wersji książkowej:

Z kościoła świętego Floriana udajemy się w stronę Barbakanu i resztek dawnych fortyfikacji miejskich.[...]

Z Barbakanu przechodzimy w stronę Bramy Floriańskiej (Bramy św. Floriana), która pochodzi z początku XIV wieku. Liczy od gałki hełmu 34,5 m wysokości. Nad bramą wejściową znajdował się kiedyś orzeł zastąpiony w 1882 r. orłem piastowskim wykonanym przez Zygmunta Langmana według projektu Jana Matejki. Wewnątrz znajduje się klasycystyczny ołtarz z początku XIX w. z późnobarokową kopią cudownego obrazu Matki Boskiej Piaskowej. Od strony miasta widnieje płaskorzeźba z XVIII wieku wyobrażająca św. Floriana. Przy portalu bramnym do dziś zachowały się też prowadnice na kratę.

My jednak ruszamy w drugą stronę. Po minięciu Bramy wkraczamy w obręb Starego Miasta. Do Rynku Głównego prowadzi nas ulica Floriańska, jedna z najważniejszych ulic na Starym Mieście. Biegnie od Bramy Floriańskiej do północno-zachodniego narożnika Rynku Głównego do Bramy Floriańskiej i ma 335 m długości. Nazwa pochodzi od Bramy Floriańskiej, która zamyka od północy perspektywę ulicy i prowadzi w kierunku kościoła św. Floriana. Pomiędzy Bramą Floriańską a ulicą świętego Marka warto zwrócić uwagę na kilka kamienic. Stoimy teraz u wylotu ulicy Floriańskiej na Rynek Główny, największy plac średniowiecznej Europy, zdominowany przez gotycki Kościół Mariacki. Przed sobą mamy Wieżę Hejnałową. Rynek Główny to najważniejsza przestrzeń publiczna tego miasta, miejsce o wyjątkowym znaczeniu historycznym, kulturowym i społecznym.

From St. Florian’s Church we are heading in the direction for the Barbakan and the remains of the old municipal fortifications. [...]  From the Barbakan we are now passing on to the Florian Gate (St. Florian’s Gate), which dates back to the early 14^th century. It’s 34.5 m high from ground level to the pinnacle on its helmet. Over the entrance way there used to be an eagle, which was replaced in 1882 by a new eagle made by Zygmunt Langman and designed by Jan Matejko according to the emblem used by the Piast Dynasty. Inside there is an early 19^th-century Neo-Classical altar  with a Late Baroque copy of the Holy Picture of Our Lady-in-Arena. On the city side of the Gate there is an 18^th-century bas-relief of St. Florian. The portcullis frame is still on the portal of the gate.

However, we are taking the opposite direction. On passing the Gate we shall be entering the Old City. We are walking along ulica Floriańska in the direction of the Market Square. The Floriańska is one of the principal streets in the Old City. It runs from the Florian Gate to the north-west corner of the Market Square and is 335 m long. Its name comes from the Florian Gate, which closes it off on the north and leads  to St. Florian’s Church. Note the town houses on the stretch between the Florian Gate and ulica św. Marka. We are now standing at the top of ulica Floriańska, where it joins the Market Square, the biggest marketplace of medieval Europe, dominated by the Gothic Church of St. Mary. In front of us we have the Town Hall Tower. The Market Square is the city’s main public space, a site of singular historic, cultural, and social importance.

A teraz wersja do książkowego przewodnika:

From St. Florian’s Church you head in the direction of  the Florian Gate (St. Florian’s Gate), which dates back to the early 14^th century. It’s 34.5 m high from ground level to the pinnacle on its helmet. Over the entrance way there used to be an eagle, which was replaced in 1882 by a new eagle made by Zygmunt Langman and designed by Jan Matejko according to the emblem used by the Piast Dynasty. Inside there is an early 19^th-century Neo-Classical altar  with a Late Baroque copy of the Holy Picture of Our Lady-in-Arena. On the city side of the Gate there is an 18^th-century bas-relief of St. Florian. The portcullis frame is still on the portal of the gate.

However, you take the opposite direction. On passing the Gate you enter the Old City. You walk along ulica Floriańska in the direction of the Market Square. The Floriańska is one of the principal streets in the Old City. It runs from the Florian Gate to the north-west corner of the Market Square and is 335 m long. Its name comes from the Florian Gate, which closes it off on the north and leads  to St. Florian’s Church. Note the town houses on the stretch between the Florian Gate and ulica św. Marka. You are now at the top of ulica Floriańska, where it joins the Market Square, the biggest marketplace of medieval Europe, dominated by the Gothic Church of St. Mary. In front of you is the Town Hall Tower. The Market Square is the city’s main public space, a site of singular historic, cultural, and social importance.

Pozornie niewiele się zmieniło, jednak zmiana czasu z Simple na Continuous od razu wskazuje na zmianę sytuacji. W wersji „książkowej” można też wprowadzić Imperative (tryb rozkazujący), czyli head zamiast you head, take zamiast you take itd. – w funkcji bezpośrednich wskazówek dla indywidualnego turysty zaopatrzonego w książkowy przewodnik po Krakowie. Podobne rozwiązania czasu (Simple lub Imperative) usłyszymy także w instrukcjach udzielanych przez miejscowych przybyszom pytającym o drogę.

Powyższe tłumaczenia zapewne wywołają mnóstwo dalszych pytań, dlaczego zdecydowano się na takie a nie inne rozwiązanie (np. nazwy ulic i zabytków). Odpowiedzi na te pytania zostawimy sobie na kolejne wpisy.