Porady starej wyjadaczki dla młodych tłumaczy 2

Czasownik w pierwszej pozycji w zdaniu –  “There is”

Tłumacząc z polskiego na angielski nieraz trafiamy na zdania zaczynające się od orzeczenia (czasownika samego lub z dodatkiem wyrażenia przyimkowego), w których ze względów stylistycznych chętnie byśmy zachowali kolejność pojęć tekstu pierwotnego, czyli szukamy formy przekładu z orzeczeniem w pozycji przed podmiotem. Problem da się łatwo rozwiązać, jeśli możemy zastosować konstrukcję “There is”, przy czym wyrażenie przyimkowe, występujące w polskim zdaniu przed czasownikiem, w tłumaczeniu na angielski może się ukazać w różnych pozycjach, najczęściej jednak wędruje ono na koniec zdania :

There is always time for a coffee.	Zawsze jest czas na kawę. Na kawę zawsze jest czas.
There is a vase of flowers on the table. On the table there is a vase of flowers.	Na stole jest/stoi flakon z kwiatami.
There is some money in the purse. In the purse there is some money.	W portfelu są pieniądze.

 

W zdaniach przeczących “there is/there are” zamienia się w “there is no / there are no”, podczas gdy ich polskie odpowiedniki przybierają formę: „nie ma” lub „brak/brakuje/zabrakło”,  a nawet zupełnie inne formy:

There is no point in waiting.	Nie ma sensu czekać.
There is no money in the purse.	W portfelu nie ma pieniędzy.
There is no more money in the bank.	W banku brakło/zabrakło pieniędzy. Brakło/Zabrakło pieniędzy w banku.
There is no time to lose.	Nie mam/mamy czasu na stracenie. Szkoda tracić czas.

Wyrażenie “there is/there are” bywa modyfikowane przez dodatek czasownika modalnego, choć modalność nie zawsze musi się pojawiać w polskiej wersji zdania, aby uzyskać to samo znaczenie. Często wystarczy zastosowanie np. odpowiedniej przydawki:

There is no excuse. There can be no excuse.	Nie ma wymówki. Nie ma żadnej wymówki.
There is a way out. There must be a way out.	Jest wyjście. Musi być jakieś wyjście. Pewnie jest jakieś wyjście.
There is a solution to/ a way to handle  the problem. There ought to be a solution to/a way to handle the problem.	Jest/Mamy rozwiązanie tego problemu/ sposób na ten problem. Powinno być/się znaleźć jakieś rozwiązanie tego problemu. /  Powinien się znaleźć jakiś sposób na rozwiązanie tego problemu. Na rozwiązanie tego problemu powinien się znaleźć jakiś sposób. Chyba/Zapewne  jest/ się znajdzie jakieś rozwiązanie tego problemu.

Wyrażenie “there is/there are” możemy też rozbudować, dodając imiesłów  (“present participle”), tworząc zdania, w których orzeczenie (lub jego część) występuje przed podmiotem. Co ciekawe, takie zdania nie zawsze muszą odpowiadać  polskim zdaniom z podmiotem w postpozycji:

There is coming a day when no heartaches shall come. (pieśń kościelna)	Przyjdzie taki dzień, kiedy ból w sercu ustanie.
There is a storm coming/brewing.	Idzie/Nadchodzi burza. Zanosi się na burzę.
There is a rosebush growing in the garden.	W ogrodzie rośnie róża/krzak róży.
There is a broom standing in the corner.	W kącie stoi miotła.
There is going to be a meeting next week. Next week there is going to be a meeting.	W następnym tygodniu będzie/odbędzie się zebranie.
There is someone knocking on the door	Ktoś puka do drzwi.

Wyrażenia oparte na strukturze  “there is/there are” mają stare tradycje i występują w rozmaitych rejestrach współczesnej angielszczyzny, od form poetyckich (por. przykład z pieśni kościelnej) po liczne realizacje w języku potocznym. Aby się przekonać o żywotności tej konstrukcji na przestrzeni wieków, wystarczy zajrzeć do przekładów Pisma Świętego, wykonanych w różnych epokach: 

To every thing there is a season, and a time to every purpose under heaven (Ecclesiastes 3,1; King James Version (1611); revised in the 19th century)	Wszystko ma swój czas, i jest wyznaczona godzina na wszystkie sprawy pod niebem
There is a time for everything,     and a season for every activity under the heavens (Ecclesiastes 3,1; New International Version, 1992-)	(Ks. Koheleta 3,1 według Biblii Tysiąclecia)

Porady starej wyjadaczki dla młodych tłumaczy 1

1. Szyk zdania w tłumaczeniach z języka polskiego na angielski

Wszyscy wiemy, że w języku angielskim mamy do czynienia z ustalonym (z nielicznymi wyjątkami) szykiem zdania, czyli mamy ustaloną kolejność poszczególnych elementów zdania, która determinuje znaczenie oraz spójność komunikatu. Tę najczęściej spotykaną kolejność przedstawia schemat:

SUBJECT – VERB – DIRECT OBJECT – INDIRECT OBJECT  

Przykład:      John killed Mary   ≠ Mary killed John

A zdania:   *John Mary killed; *Mary John killed; *Killed John Mary: *Killed Mary John

nie komunikują żadnej sensownej treści, ponieważ nie spełniają warunku podstawowego szyku zdania, przedstawionego w powyższym schemacie.

My to wszystko wiemy. Jednak problemy pojawiają się z chwilą, kiedy chcemy przetłumaczyć polski tekst na angielski – jeśli tłumaczymy „słowo w słowo”.

Przykład:   Króla zjadł pies, pazia zjadł kot, królewnę myszka zjadła

≠           * The king ate the dog, the page ate the cat, the princess the mouse ate;

Poprawny przekład: The dog ate the king, the cat ate the page, the mouse ate the princess.

Przykład:  Z cukru był król, z piernika paź, królewna z marcepana;

≠           *Of sugar was the king, of gingerbread the page, of marzipan the princess;

Poprawnie (choć nieprzystająco do formy wierszyka):

The king was made of sugar, the page was of gingerbread, the princess was of marzipan.

A jednak… dla Polaków, przyzwyczajonych do zmiennego szyku zdania, pokusa takiego tłumaczenia bywa ogromna. Jednocześnie są bezradni, jeśli chodzi o oddanie w przekładzie niuansów znaczeń zawartych w zmiennym szyku polszczyzny. W następnych odcinkach blogu zajmiemy się tym problemem.

***          ***          ***          ***          ***

Są jednak sposoby na sztywny szyk (por. angielski „stiff upper lip”). Możemy sobie z nim poradzić, wymuszając w przekładzie z polskiego struktury przekazujące w większym lub mniejszym stopniu retorykę pierwotnej kolejności pojęć polskiego tekstu wyjściowego. Mamy do dyspozycji przede wszystkim trzy takie sztuczki, nadające się do dość szerokiego stosowania. Są to:

a. Przekształcenie zdania na formę bierną (transformation into the passive voice);

b. Rozbudowa rzeczownika w „przestawionym” szyku w polskim zdaniu w rzeczownikowe zdanie podrzędne  (introduction of a noun clause);

c. Wprowadzenie zdania podrzędnego względnego (introduction of a relative clause).

1. Najprostszym i na ogół najlepiej znanym sposobem na utrzymanie w przekładzie na angielski oryginalnego szyku polskiego zdania z podmiotem  na końcu jest przekształcenie czasownika z formy aktywnej na bierną:

Przykład:

Bilety kupi mama.

=          Mother will buy the tickets.

Kolejność pojęć uległa zmianie. Ale jeśli z jakichś względów zależy nam na utrzymaniu pierwotnego szyku, możemy wprowadzić formę bierną czasownika.

Przykłady:

Bilety kupi mama, nie tata.

                              =             The tickets will be bought by Mother, not Father.

                                            Chłopiec był sierotą. Wychowywał go wujek.

                              =          The boy was an orphan. He was brought up by his uncle.

Problem z tym prostym sposobem polega na tym, że można się nim posługiwać tylko w przypadku czasowników przechodnich (transitive verbs), czyli takich, które wymagają dopełnienia bliższego (direct object). Nie nadaje się, jeśli mamy do czynienia z czasownikiem nieprzechodnim – takim, który nie występuje z dopełnieniem bliższym i z tego względu nie da się przestawić kolejności rzeczowników w zdaniu zmieniając formę czasownika z aktywnej na bierną.

               Przykład:

                              Jasia i Małgosię złapała Baba Jaga

               =             The witch caught Hansel and Gretel;

               =             Hansel and Gretel were caught by the witch

Ale w następnym przykładzie nie da się zastosować tego chwytu:

                              W nocy przyszedł złodziej

               ≠             * At night came a thief.

Na zdania tego typu są inne sposoby. Będziemy o nich mówić w kolejnych odcinkach.

***          ***          ***          ***          ***

2. The noun clause

W języku angielskim zdanie podrzędne imienne – the noun clause – powstaje, gdy jeden z rzeczowników (noun) w zdaniu rozbudowujemy, dodając orzeczenie i w ten sposób tworząc nowe zdanie podrzędne w miejsce rzeczownika. Oto kilka przykładów:

Zdanie proste	Zdanie rozbudowane z podkreślonym noun clause
I know that.	I know what you mean.
He said good-bye.	He said that he was leaving.
Is this it?	Is this what you were looking for?

Zdania typu noun clause są charakterystycznym elementem języka angielskiego – zarówno jego form potocznych, jak i bardziej urzędowych. Znaczna częstotliwość ich występowania świadczy o naturalności danego tekstu, z kolei ich brak – to wskazówka, że tekst wyszedł spod pióra kogoś, kto jeszcze nie opanował takich subtelności i tym samym zdradza swoje braki.  Takim kimś często bywa tłumacz drugiej kategorii. Nie wie m.in., że tłumacząc z języka polskiego na angielski konstrukcje typu noun clause mogą się przydać w translacji zdań, w których w polszczyźnie podmiot nie występuje w „klasycznej” pozycji przed orzeczeniem. Nie poradzi sobie z przekładem trzeciego zdania powyższej tabeli i napisze:      

              

Is this what you were looking for?

*Czy to jest to, czego szukałeś?

A powinien napisać:

Is this what you were looking for?

Tego szukałeś?

Okazuje się (wbrew popularnym stereotypom), że w tym przypadku język polski potrafi wyrazić tę samą treść oszczędniej, niż angielski. Wystarczą dwa wyrazy i zmiana szyku.  Poniżej podpowiadamy owemu tłumaczowi, jak mógłby sobie poradzić z przekładem z polskiego na angielski, jeśli pojawia się w tekście polskim szyk inny, niż tradycyjny dla angielskiego  subject – verb – direct object:

Kieszonkowców było tam kilku, ale złoty zegarek ukradł Zenek.	There were several pickpockets there, but the gold watch was what Zenek stole.
- Pan lubi podróżować. Czy był już pan w Budapeszcie? - Jeszcze nie. Zwiedziłem już Paryż, Berlin i Rzym, a do Budapesztu pojadę za miesiąc.	“You love travelling. Have you been to Budapest” “Not yet. I’ve visited Paris, Berlin, and Rome, and Budapest is where I’m going in a month’s time.”
Jeśli nie chcesz mojej zguby, KROKODYLA daj mi, luby!	If you really love me true, A CROCODILE’S what I want from you !

***          ***          ***          ***          ***

3. The relative clause

Czasami dobrym sposobem na przekład polskiego tekstu z „przestawionym” szykiem zdania bywa  wprowadzenie zależnego zdania względnego (the relative clause). Niekiedy może się to wiązać z wprowadzeniem do przekładu dodatkowego elementu (przeważnie rzeczownika), domyślnego dla odbiorcy polskiego  tekstu:

Ukochanym księżniczki był biedny wieśniak.	The man/boy/one  [whom] the princess loved was a poor peasant.
Wszyscy jej synowie założyli firmy, ale najlepiej szło najmłodszemu.	All her sons set up businesses, but the one/son who did best was the youngest.
Chodzi mi o różową suknię, nie o niebieską.	The dress [which] I want/mean/have in mind is the pink one, not the blue one.
Niekiedy może się to wiązać z wprowadzeniem do przekładu dodatkowego elementu (przeważnie rzeczownika), domyślnego dla odbiorcy polskiego  tekstu.	Sometimes this may be associated with the introduction of an additional component (usually a noun) in the translation, which the recipient of the original infers from the Polish text / which Polish recipients will consider implied by/in  the original text.

Oczywiście podane powyżej rozwiązania nie wyczerpują wszystkich możliwości przekładu tych zdań, które można też oddać na różne inne sposoby, np.:

Ukochanym księżniczki był biedny wieśniak.	The princess loved a poor peasant. The poor peasant was the one/man the princess loved. The princess’ beloved was a poor peasant. &t cetera.
Wszyscy jej synowie założyli firmy, ale najlepiej szło najmłodszemu.	All her sons set up businesses, but the one/son who did best was the youngest. All her sons set up businesses, but the youngest was the most successful. &t cetera.
Chodzi mi o różową suknię, nie o niebieską.	The dress [which] I want/mean/have in mind is the pink one, not the blue one. I want/mean/have in mind the pink dress, not the blue one. The pink dress, not the blue dress is the one I want/mean/have in mind.                &t cetera.

Bo ważnym elementem sztuki przekładu jest kwestia wyboru – decydowanie się na jedno konkretne rozwiązanie spośród wielu możliwych. O tym, które z nich będzie najwłaściwsze rozstrzyga kontekst.

Bo ważnym elementem sztuki przekładu jest kwestia wyboru – decydowanie się na jedno konkretne rozwiązanie spośród wielu możliwych. O tym, które z nich będzie najwłaściwsze rozstrzyga kontekst.

For the question of choice – deciding which particular solution out of a range of possibilities will be the right one – is an important aspect of translation. What determines it is the context. For the question of choice – what to select  out of the potential options – is one of the key issues in translation. And it is determined by context.                 &t cetera.

Alfabet tłumacza

Kompetencje tłumacza

Katalog alfabetyczny

Od dawna wiadomo, że tłumacz musi być wszechstronnie wykształcony, doskonale przygotowany do wykonywania zawodu. Idealnie powinien się znać na wszystkim. Aby nie było w tej kwestii żadnych wątpliwości, poniżej podajemy cechy, jakie go łączą z innymi profesjami:

*** ***  ***

TŁUMACZ-ADWOKAT – reprezentuje swojego klienta i wiernie mu służy. Tylko kogo – autora, wydawnictwo, redaktora, zleceniodawcę, odbiorcę, czy tekst?

TŁUMACZ-AKROBATA – podskakuje, gdy się mu wytyka błędy

TŁUMACZ-AKUSZER – w wydobywaniu pożądanego efektu w przekładzie nieraz bywa gwałtem potrzebny, choć musi być odporny na krzyki i błaganie o pomoc

TŁUMACZ-ARTYSTA – ucieka przed odpowiedzialnością cywilną, jak co komuś zmaluje; najchętniej występuje na zajęciach i warsztatach przekładoznawczych

TŁUMACZ-BADYLARZ – uprawia translatorski groch z kapustą (nie mylić z italianistą)

TŁUMACZ-BIZNESMAN – podchodzi do przekładu jak do biznesu

TŁUMACZ-BEZROBOTNY – skompromitowany tłumacz-biznesman

TŁUMACZ-CELNIK – celnie łata i przykrywa niedobory wiedzy

TŁUMACZ-CYRKOWIEC – zna się na żonglerce, woltyżerce i skakaniu po linie w translacji; lubi oklaski i jak mu biją brawa

TŁUMACZ-CYRULIK – tłumacz wielobranżowy, strzyże, goli i p****oli

TŁUMACZ-DRÓŻNIK – będą konsekwencje, jak przełoży źle lub nie w porę

TŁUMACZ-DRWAL – już niejeden tekst zarąbał

TŁUMACZ-DYSPONENT – dysponuje pełnym zestawem słowników

TŁUMACZ-ELEKTRYK – z uoporem i w napięciu ciągle przekłada pod prąd, porażająco pięknie, bo to tłumacz dobrze kopnięty

TŁUMACZ-FILOZOF – do trudnych tekstów ma filozoficzne podejście (materialistyczne)

TŁUMACZ-GENERAŁ – „generalnie mówiąc, ten tekst jest źle napisany”

TŁUMACZ-GEODETA – mierzy siły na zamiary, zanim wyjdzie w teren (słuchał, co mówili na zajęciach)

TŁUMACZ-GRABARZ – grabs any job that’s going

 

TŁUMACZ-HALABARDNIK – z wszystkiego zrobi sieczkę

TŁUMACZ-HANDLARZ – I can handle any job

TŁUMACZ-HIPOCHONDRYK – na widok jego tłumaczenia będziesz chory z wrażenia

TŁUMACZ-HIPNOTYZER – tłumacząc olśniewa i sam wpada w trans; budzi się w sądzie

TŁUMACZ-HOTELARZ – klientów przyjmuje przez całą dobę, ale po 14-tej liczy im za następną

TŁUMACZ-HYDRAULIK – z grubej rury leje wodę w przekład

TŁUMACZ-INFORMATYK – „informuję, że zrobiłem z tym tekstem, co w mojej mocy”

TŁUMACZ-INTENDENT – the road to hell is paved with good intentions

TŁUMACZ-JĘZYKOZNAWCA – zna języki i tłumaczy

TŁUMACZ-KAMIENICZNIK – za takie tłumaczenie należy kamienować

TŁUMACZ-KASIARZ – wszystkie teksty stoją przed nim otworem

TŁUMACZ-KASJER – skasuje wszelkie osobliwości tekstu

TŁUMACZ-KIEROWNIK – „kieruję do Pana nieśmiałe pytanie o możliwość przesunięcia terminu…”

TŁUMACZ-KLAUN – komu się taki trafi, temu nie do śmiechu

TŁUMACZ-K…A – ma niewygórowaną stawkę za godzinę pracy

TŁUMACZ-LOTNIK – w lot chwyta sens, nie przeczytawszy do końca

TŁUMACZ-ŁAJZA – once bitten, twice shy, and none the wiser

TŁUMACZ-MILIONER – użytkownik TRADOSA

TŁUMACZ-MINISTRANT – podchodzi do tekstu na klęczkach i kadzi

TŁUMACZ-NAUCZYCIEL – każdemu klientowi da nauczkę, ale przyjdzie czas, że i jego posadzą w oślej ławce

TŁUMACZ-NAUKOWIEC – a może TŁUMACZ-NAŁOGOWIEC? Bo to chyba jedno i to samo licho…

TŁUMACZ-NAWIGATOR – „navigare necesse est”: tłumacz-pływak (por. TŁUMACZ ELEKTRYK)

TŁUMACZ-NATURSZCZYK vel NATURYSTA – niczego w tekście nie upiększa

TŁUMACZ-NOWELISTA – każdy jego tekst to swoiste novum w historii przekładu

 

TŁUMACZ-OBSZARNIK – przekład zaopatrzył w przypisy i obszerne komentarze

TŁUMACZ-POLICMAJSTER – polic mi pan porządnie, ile przetłumacyłem

TŁUMACZ-PRIMA DONNA – „bo ja naprawdę mam talent!”

TŁUMACZ-PRZYSIĘGŁY – daje słowo (w słowo)

TŁUMACZ-RYMARZ – para się przekładem poezji

TŁUMACZ-RZEMIEŚLNIK – główny bohater standardowego tematu eseju na studiach przekładoznawczych; patrz: TŁUMACZ-ARTYSTA

TŁUMACZ-SPECJALISTA –  on się specjalnie starał

TŁUMACZ-SPOWIEDNIK – domaga się od klienta dokładnego opisu okoliczności z wszystkimi szczegółami

TŁUMACZ-SZKLARZ – zasłania się lekturą Venutiego

TŁUMACZ-ŚLUSARZ – „trzeba  doślusować do istniejącej praktyki translatorskiej”

TŁUMACZ-TELEFONISTA – łączy w akcie komunikacyjnym. Ale czy nie podsłuchuje?

TŁUMACZ-TELEGRAFISTA – tłumaczy TELEGRAFICZNIE (na skróty)

TŁUMACZ-TERAPEUTA – zabieg translatorski wykonany przez niego musi zaboleć (po kieszeni), aby był skuteczny – wyleczy pacjenta na zawsze z potrzeby translacji

TŁUMACZ-TKACZ – tworzy teksty misternie utkane

 

TŁUMACZ-UWODZICIEL – podrywa (autorytet kolegów tłumaczy) i porzuca (zawód tłumacza), pali za sobą mosty ale skutki pozostają

TŁUMACZ-WARIAT – przekład – to paraliż postępowy i najtęższe łamie głowy

TŁUMACZ-WIARUS – tłumaczy bez sprawdzania nieznanych słów i wyrażeń

TŁUMACZ-ZAŁOŻYCIEL – „załóżmy się, że o to właśnie chodziło autorowi”

TŁUMACZ-ŻANDARM – „żandarm natychmiastowej wypłaty zaliczki”

TŁUMACZ-ŻOŁNIERZ – dzielnie walczy z tekstem, ale rozgląda się za łupami i trofeami, bo jak nie, to…